Son 24 Saat Ekonomi
Email Aboneliği

Borsa Türleri Nelerdir?

Borsa türleri nelerdir sorusuna cevap vereceğimiz bu yazımızda hem borsaya değineceğiz hem de borsaya yeni girenler için yararlı olabilecek bilgiler vereceğiz. Birikiminizi borsada yatırım yaparak değerlendirmek istiyorsanız yatırım yapmaya başlamadan önce borsa hakkında temel bilgiler almanızda yarar vardır.

Sibel Şendere
12.10.2016 12:47:00
Borsa Türleri Nelerdir?

Borsa denilince akla çoğunlukla menkul kıymetler borsası gelse de borsada sadece hisse senetlerinin alım satımının değil emtiaların, bonoların ve tahvillerin alım satım işlemlerinin de yapıldığı bilinmelidir. Borsa, yatırımcı ile ihraççının bir araya geldiği yerdir. Kıymetli evrakları yatırımcıya ihraç eden kişilerle yatırımcılar işlemlerini gerçekleştirmek üzere burada bir araya gelirler. Ancak şimdilerde artık bu taraflar fizikî anlamda bir araya gelmemekte işlemler aracılar youyla gerçekleştirilmektedir. Borsa hakkında daha fazla bilgi almak için Borsa Nedir? başlıklı yazımıza göz atabilirsiniz.

Dediğimiz gibi, borsada sadece hisse senetlerinin alım satımı yapılmaz. Ticarî mallar gibi başka tür emtialar da alınıp satılabilir. Ticarî mallar ticaret borsalarında ya da emtia borsalaırnda; bonolar ve tahviller menkul kıymet borsalarında alınır ve satılır. Döviz alım satım işlemleri ise yakından tanıdığınız forex borsasında yani foreign exchange borsasında yapılır. 

Borsa türleri, borsaların özellikleri ve gerçekleştirdikleri tüm faaliyetler Sermaye Piyasası Kurulu tarafından çıkarılan mevzuatlarla kurallara bağlanmıştır. Böylece sermaye piyasası araçlarının yatırımcılar tarafından güvenli bir ortamda alınması ve satılması sağlanmıştır.

Ülkemizde borsaların kurulmaları ve faaliyet göstermeleri Sermaye Piyasası Kurulu tarafından çıkarılan mevzuatla denetlenmektedir. Mevzuatın, Türkiye’de kurulmasına izin verdiği borsa türleri menkul kıymetler borsaları, vadeli işlem borsaları, opsiyon borsaları, altın ve kıymetli maden borsalarıdır. Yazımızda borsa türlerini ayrıntılı olarak açıklayacağız. Ancak öncelikle borsa hakkında biraz bilgi verelim. 

Borsa Nasıl Kuruldu?

Borsanın kuruluşu her ne kadar yakın tarihte meydana gelen gelişmelere dayandırılsa da aslında insanın ilk borsa faaliyetleri çok eskilere dayanmaktadır. Hatta bu faaliyetlerin Roma İmparatorluğu zamanı kadar geçmişte gerçekleştiğini söyleyebiliriz. Roma İmparatorluğu, girdiği savaştan elde ettiği ganimetler sayesinde dönemin en büyük ticaret merkezi hâline gelir. İmparatorluk içinde büyük ihaleler yapılmaktadır. Tüccarlar ihalelere girmek için sermaye toplama ihtiyacı duyarlar. Bu amaçla senetli şirketleri kurarlar. Şirketler çok fazla ilgi görür. Elbette şirket derken şimdiki gibi kurulanları kastetmiyoruz. Fakat gösterdiği faaliyetler açısından bu merkezler şimdiki algı açısından şirket nitelikleri taşımaktadırlar. Zaman içinde senetli şirketler gelişir ve Roma’da ilk menkul kıymetler borsası kurulur. Kuruluş tarihi M.Ö. 180 yılına denk gelmektedir. 

Ortaçağ’a gelindiğinde bu dönemde sarraflığın ortaya çıktığı görülür. Avrupa’nın farklı yerlerinde panayır ve pazarlar kurulur ve burada değerli madenler ile para değiş tokuşu yapılır. Panayır ve pazarlar sarraflık mesleğinin geliştiği yerdir dersek yanlış olmaz. Sarraflık çok ilgi görür ve ticaret gelişir. Büyük alım satımlar yapılmaya başlanır. Kredi mektupları ve ticarî senetler ortaya çıkar. 13. yüzyılda poliçe kullanılmaya başlanır. Kurtiye adıyla bilinen aracılar ile tanışma 15. yüzyılda olur. Bunlar poliçe düzenleyen kişiler olarak faaliyete başlarlar. Aracılar ve ticaretle uğraşan diğer kişiler loncalar oluşturur. Bu loncalarda gerçekleştirilen eylemler kurallara bağlanır. 

Borsa faaliyetlerinin 1531 yılında öncelikle Belçika’nın Bruges ya da Anvers şehrinde ortaya çıktığı düşünülmektedir. Burada Van der Beurs adlı bir aile vardır ve bu aile ilk sürekli fuarı kurar. 

İlk hisse senedi alım satım işlemlerinin Amerika Birleşik Devletleri (ABD)’nde gerçekleştiğine dair bilgiler vardır. İki yüz yıl önce menkul kıymet borsalarında yapılan faaliyetlere benzer işlemler yapılır. Üstelik bu işlemler yapılırken Amerika hükümeti bir ya da iki yaşındadır. İhraç edilen ilk kıymetli evraklar hükümet tarafından çıkarılan hükümet senetleri ve tahviller olur. Amaç bu evraklarla finansman oluşturmaktır. Özel bankalar bu yöntemi çok sever ve hisse senedi yoluyla para toplama işlerine girişirler. Böylece şirket hisselerini satın alma dönemi başlamış olur. 

Yeni piyasaların ve yeni yapıların oluşması uzun sürmez. Bir ülkede gerçekleştirilen yeni eylemlerden insanlar hemen haberdar olurlar. 1792 yılında New York Borsası kurulur. Bu borsa ilk önce 24 büyük tüccarın katılımıyla faaliyete başlar. New York borsasını Londra ve Tokyo borsaları izler. 

Türkiye’de ilk borsa faaliyetleri İstanbul’da kurulan Galata Borsası ile başlar. Osmanlı’da bir borsanın kurulması fikrinin ortaya çıkması ise biraz ilginç bir yollar olur. Batıda kurulan anonim şirketler hisse senetleri çıkarır ve bunlar, azınlıklar sayesinde İstanbul başta olmak üzere Osmanlı’nın çeşitli bölgelerinde yatırımcılara ulaştırılır. Bunların alım satım işlemlerine aracılık eden kişiler sarraflar ve bankerlerdir. Meydana gelen savaşlar ülkenin borçlanmasına sebep olur. ancak aynı zamanda borçlanmalar nedeniyle tahviller çıkarılır. Tahviller Avrupa borsalarında alınıp satılmaya başlar. Bunların tümü Osmanlı’da bir borsaya ihtiyaç olduğunu doğrular. İlk borsa 1866 yılında Dersaadet Tahvilat Borsası adıyla kurulur. 1906 yılında Osmanlı Borsası düzenlenir ve Esham ve Tahvilat Borsası adıyla faaliyetini sürdürür. 

Cumhuriyet’İn ilanından sonra borsada köklü değişiklikler olur. Kapitülasyonlar kaldırılır, kambiyo kontrolü getirilir, yabancı şirketler millîleştirilir, borsa Ankara’ya taşınır. Bu değişikliklerin ve gelişmelerin ilk sermaye piyasasının sonu olur ki bu piyasanın temelleri Osmanlı’ya dayanmaktadır.  Sermaye piyasası ancak 1960’lı yıllarda yeniden canlanacaktır. Bu canlanma hürriyet tahvilleri ile tasarruf bonolarının çıkışı ile başlar. bu tahvilleri ve bonoları satın alanlar paraya çevirmek isterler. Zamanla aracılar ve alıcılar ortaya çıkar. Alıcılar, tahvilleri ve bonoları birikimlerini değerlendirmek isteyen kişilere satarlar. Bu gelişmeler ikinci el menkul kıymetler piyasasının ortaya çıkmasını sağlar. Birinci el menkul kıymetler piyasasının ortaya çıkması ise devletin, faiz oranları cari piyasa faizinin çok altında olan tasarruf bonoları çıkarmasıyla olmuştur. 

Menkul kıymetler piyasasının kuruluşu 1980’li yıllarda gerçekleşir. Şirketler zamanla halka açılmanın ve borsada işlem gören hisse senetleri çıkarmanın avantajlarını fark ederler. 1980’lerden bugüne İMKB çok önemli gelişmeler yaşar. Ancak bunlardan en önemlileri 104 milyon dolarlık Türkiye fonu kurulması ve yabancı yatırımcılara Türkiye’deki her menkul kıymete yatırım yapabilme hakkının verilmesidir. 

Borsa hakkında temel bilgiler edinmek için Temel ve Basit Borsa Bilgileri başlıklı yazımızı okuyabilirsiniz.

Borsa Türleri Nelerdir? 

Yazımızın başında borsa türlerinin menkul kıymetler borsaları, vadeli işlem borsaları, opsiyon borsaları, altın ve kıymetli maden borsaları olduğunu söylemiştik. Şimdi bunlar ayrı başlıklar hâlinde sıralayacağız ve ayrı ayrı açıklayacağız.

Menkul Kıymetler Borsaları

Menkul kıymetler borsaları Türkiye’de 6 Kasım 1983 tarihinde kurulur. Kurulduğunda amacı yatırımcıların açık, doğru, dürüst ve düzenli işlem yapmalarını sağlamaktır. Ayrıca Sermaye piyasasının ekonomideki etkinliğini artırmayı da hedefler. Bildiğiniz gibi Menkul Kıymetler Borsaları İMKB adıyla 2013 yılına kadar işlev gösterir ve bu tarihten sonra adı Borsa İstanbul olur. Bu değişimle ayrıca yazımızın devamında söz edeceğimiz İstanbul Altın Borsası ve Vadeli Opsiyon Borsasını da çatısı altına alır. 

Borsanın tarihçesinden söz ederken birinci el piyasa ve ikinci el piyasanın varlığından söz etmiştik. İkinci el piyasaların ortaya çıkış şeklinden anlayacağınız gibi bu piyasalarda ihraç edilmiş hisse senetlerinin alım satım işlemleri yapılmaktadır. Birinci el piyasalarda ise hisse senetlerinin ihraç işlemlerinin yapılması sağlanmaktadır. 

Vadeli İşlem Borsaları

Vadeli işlem borsalarında bir yatırım aracının belirlenen bir tarihte, belirlenen bir fiyat üzerinden teslim edilmesine yönelik alım satım işlemlerinin yazılı olduğu vadeli işlem sözleşmeleri yapılır. Bu sözleşmeler vadeli işlem borsalarında el değiştirir. Vadeli işlem sözleşmeleri aslına bakarsanız yatırımcıların riski dengeleme ihtiyacıyla ortaya çıkmıştır. Riski dengelemek esas amaçtır. 

Vadeli işlem borsalarında pek çok çeşitli işlem yapılır. Bunlar emtialarla yapılan işlemler, finansal varlıklarla yapılan işlemler ve hisse senedi endeksleriyle yapılan işlemlerdir. Emtialarla yapılan işlemler genellikle temel mal ve kıymetli madenlerle yapılan işlemler şeklinde biliniz. Emtialar buğday, pamuk, kahve, kakao, canlı hayvan, yün, bakır olabilir. Finansal varlıklar ise dövizleri tahviller, hisse senetleri ve varantlar olabilir. Varantın ne olduğunu bilmiyorsanız Varant Nedir? Nasıl Alınır ve Satılır? başlıklı yazımızı okuyarak öğrenebilirsiniz. Hisse senedi endeksleriyle yapılan işlemlerde oyuncular belirli bir endekste bulunan hisse senetleridir. 

Altın ve Kıymetli Maden Borsaları

İstanbul Altın Borsası 26 Temmuz 1995 yılında faaliyete başlar. Yukarıda menkul kıymetler borsası başlığı altında söz ettiğimiz gibi bu borsa 2013 yılına kadar kendi başına işlevini sürdürür ve daha sonra Borsa İstanbul çatısı altına girer. Adı Borsa İstanbul Kıymetli Madenler ve Kıymetli Taşlar Piyasası olur. 

Opsiyon Borsaları

Aslında bu borsa seçmeli işlem borsası demektir. Sözleşmelere dayalı olarak yapılırlar. Sözleşmenin sahibi, yatırım aracını sözleşmede belirlenen tarihte ya da vadede belirlenen fiyattan alma ya da satma hakkına sahip olur. Yatırım aracı kıymetli evrak, altın, döviz ya da başka enstrüman olabilir. Sözleşmede tarih belirlenmesi sayesinde sözleşmenin sahibi ileriki tarihte karar verebilir. Bu hakkını kullanabilir ya da kullanmayabilir. Yani yatırım aracının fiyatı düşerse hakkını kullanmaz. Yatırım aracının fiyatı yükselirse hakkını kullanır. Burada yatırımcının kaybı önceden ödediği opsiyon tutarı olur. Ancak bu tutar çok yüksek değildir ve yatırımcılar risk almak istemediklerinde bu yöntemi seçebilirler.

Borsanın ülkemizde ve dünyada nasıl ortaya çıktığından bahsettik ve borsa türlerini sıraladık. Canlı Borsa Verileri ve BIST 100 Hisseleri Takip Ekranı  sayfamıza giderek Borsa İstanbul’da işlem gören hisseleri takip edebilirsiniz.







Kayıtlı Yorumlar


Yorum Yap
İsminiz
Eposta
Yorumunuz
EN ÇOK
Canlı Borsa
Hisse
Fiyat
Fark %
Saat
AVGYO
5,41
19,96
18:14
MERIT
5,30
19,97
18:14
OZGYO
1,87
19,87
18:14
EUYO
1,49
12,88
18:14
AVHOL
3,27
12,76
18:14
SRVGY
3,29
-8,36
18:14
KUYAS
3,55
-4,57
18:14
GYHOL
1,50
-5,06
18:14
PRKME
2,83
-4,08
18:14
MARTI
0,56
-3,51
18:14
AKSGY
2,88
0,35
18:14
KRSTL
2,02
-2,88
18:14
YONGA
300,10
0
18:14
ETILR
10,15
2,73
18:14
ECILC
3,60
-0,28
18:14
EMTIA
Maden Fiyat Fark Fark %
Alüminyum 1,673.75 -2.50 -0.15%
Kaba Pirinç 10.700 +0.015 +0.14%
Nikel 10,285.00 -160.00 -1.53%
Bakır 2.239 +0.026 +1.17%
Brent Petrol 46.33 -2.14 -4.42%
Gümüş 20.410 +0.239 +1.18%
Ham Petrol 44.83 -1.97 -4.21%
Doğal Gaz 2.737 +0.003 +0.11%
Platin 1,100.40 +2.50 +0.23%
Altın 1,343.45 +8.15 +0.61%
Finans bültenine mail abonesi olarak güncel döviz,altın ve borsa kurlarının mailinize gelmesini sağlayabilirsiniz.
KUR ARŞİVİ
ALTIN ARŞİVİ
HİSSE İSTATİSTİKLERİ
191
147
Son güncellene tarihi : 23.3.2017 18:40:00
TRY
USD
EUR